Παίζοντας Βιολί χωρίς Πόνο

Παίζοντας Βιολί χωρίς Πόνο: Στάση, Προθέρμανση και Πρόληψη Τραυματισμών

Η εκτέλεση μουσικής μέσω ενός οργάνου κατατάσσεται ανάμεσα στις πιο σύνθετες ανθρώπινες συμπεριφορές που μπορούν να διδαχθούν και να κατακτηθούν. Απαιτεί περίπλοκες κινητικές δεξιότητες, ικανότητα αντίληψης και προσαρμογής σε χρονικά απαιτητικές δραστηριότητες, καθώς και υψηλού επιπέδου αισθητηριακή και νευρική διάκριση, που δοκιμάζει τα όρια της ανθρώπινης νόησης. Το βιολί αποτελεί ένα από τα πλέον απαιτητικά έγχορδα όργανα, καθώς συνδυάζει λεπτό έλεγχο κινήσεων, υψηλές αισθητηριακές απαιτήσεις και μια ιδιαίτερη σχέση μεταξύ σώματος και οργάνου. Η εκμάθησή του δεν αφορά μόνο την ακουστική αντίληψη και τη μουσική έκφραση, αλλά και την ακριβή οργάνωση της στάσης του σώματος, τη σωστή τοποθέτηση του οργάνου και τον συντονισμό των άνω άκρων (Visentin P, 2015).

Η τοποθέτηση του βιολιού στο σώμα και η θέση των δακτύλων στην ταστιέρα αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της τεχνικής και της εκμάθησης του οργάνου. Η αριστερή άκρα χείρα και τα δάχτυλα πρέπει να βρίσκονται σε συνεχή επαφή και κίνηση πάνω στις χορδές, επιτυγχάνοντας ακριβείς αλλαγές θέσεων και καθαρό ίχνος ήχου. Η σωστή θέση των δακτύλων επηρεάζει άμεσα τον έλεγχο στις νότες, την ευκολία αλλαγής θέσης και την αποτελεσματική εφαρμογή τεχνικών όπως το vibrato. Παράλληλα, το δεξί άνω άκρο και ο χειρισμός του δοξαριού απαιτούν συνεχή έλεγχο της κίνησης, της πίεσης και της ταχύτητας, στοιχεία που επιβαρύνουν επιπλέον τους μύες του ώμου, του αγκώνα και του καρπού και αυξάνουν τις νευρομυϊκές απαιτήσεις της εκτέλεσης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο σχεδιασμός του οργάνου αναγκάζει τον βιολίστα να υιοθετήσει μια αρκετά άβολη θέση σώματος ενώ εκτελεί πολύπλοκες κινήσεις. Αυτή η θέση, όπου το βιολί στηρίζεται ανάμεσα στο πηγούνι και τον αριστερό ώμο και τα χέρια βρίσκονται σε στάση που δεν είναι ουδέτερη, επιτείνει την νευρομυϊκή επιβάρυνση και την ανάγκη για ακριβείς συντονισμούς από τους μύες των άνω άκρων, του αυχένα και του κορμού. Οι πολλές ώρες εξάσκησης, σε συνδυασμό με την πρέπουσα στάση του σώματος και τη δυσκολία του ρεπερτορίου της μουσικής που παίζεται, αποτελούν παράγοντες που μπορεί να οδηγήσουν σε κόπωση και μυοσκελετικές διαταραχές, ειδικά όταν η στάση, η ένταση και οι επαναλαμβανόμενες κινήσεις δεν αντιμετωπίζονται με σωστή εργονομία και πρόληψη (Stephanie Mann, 2023).

Συχνότεροι τραυματισμοί υπέρχρησης στους Βιολίστες

Οι τραυματισμοί υπέρχρησης και οι μυοσκελετικές διαταραχές που σχετίζονται με το παίξιμο του βιολιού (Playing-Related Musculoskeletal Disorders) αποτελούν ένα από τα πιο συχνά προβλήματα μεταξύ επαγγελματιών και ερασιτεχνών μουσικών, ιδιαίτερα σε παίκτες εγχόρδων οργάνων όπως το βιολί. Ο όρος αυτός περιγράφει κάθε σύμπτωμα (πόνος, αδυναμία, μούδιασμα, τάση) που παρεμποδίζει την κανονική ικανότητα παιξίματος.

Συχνά συμπτώματα:

Έντονος ή χρόνιος πόνος στον ώμο, αυχένα ή άνω άκρα
Μειωμένη δύναμη ή έλεγχος κινήσεων
Αίσθημα κόπωσης που δεν υποχωρεί εύκολα
Η βιβλιογραφία καταδεικνύει ότι η συνεχής, επαναλαμβανόμενη καταπόνηση των μυών και των αρθρώσεων, σε συνδυασμό με ασύμμετρες και πολύωρες στατικές θέσεις, σχετίζεται με υψηλή επίπτωση συμπτωμάτων που μπορεί να επηρεάσουν την απόδοση (Moraes GF, 2012).

Πόνος στην Αυχενική Μοίρα και στους Ώμους

Ο πόνος στην αυχενική μοίρα και στην ωμική ζώνη αποτελεί ένα από τα συχνότερα αναφερόμενα συμπτώματα μεταξύ των βιολιστών. Η παρατεταμένη διατήρηση μιας σταθερής και ασύμμετρης θέσης, που απαιτείται για τη στήριξη του οργάνου μεταξύ ώμου και κάτω γνάθου, σε συνδυασμό με την επαναλαμβανόμενη ανύψωση και δυναμική δραστηριοποίηση του δεξιού άνω άκρου κατά τη χρήση του δοξαριού, οδηγεί σε αυξημένη μυϊκή ενεργοποίηση της αυχενικής και ωμικής περιοχής. Η συνεχής αυτή καταπόνηση μπορεί να προκαλέσει μυϊκή κόπωση, αυξημένο μυϊκό τόνο και σε βάθος χρόνου την εμφάνιση χρόνιου μυοσκελετικού πόνου, επηρεάζοντας τόσο την άνεση όσο και τη λειτουργικότητα κατά το παίξιμο του οργάνου.

Πόνος και Δυσλειτουργία στον Ώμο του Δεξιού Άνω Άκρου

Ο δεξιός ώμος των βιολιστών υπόκειται σε σημαντική μηχανική καταπόνηση, καθώς συμμετέχει σε επαναλαμβανόμενες κινήσεις απαγωγής, κάμψης και εσωτερικής/εξωτερικής στροφής κατά τη χρήση του δοξαριού. Η παρατεταμένη ενεργοποίηση των μυών του στροφικού πετάλου και των σταθεροποιών της ωμοπλάτης, σε συνδυασμό με ελλιπή νευρομυϊκό έλεγχο ή μυϊκές ανισορροπίες, μπορεί να οδηγήσει σε σύνδρομα υπέρχρησης, λειτουργικό πόνο στον ώμο και περιορισμό του εύρους κίνησης. Σε χρόνιες περιπτώσεις, παρατηρείται αυξημένος κίνδυνος εμφάνισης τενοντοπαθειών ή συμπτωμάτων πρόσκρουσης.

Διαταραχές Καρπού και Δακτύλων

Οι απαιτήσεις λεπτής κινητικότητας και ακρίβειας που χαρακτηρίζουν το παίξιμο του βιολιού επιβαρύνουν σημαντικά τους μυς και τους τένοντες του καρπού και των δακτύλων, ιδιαίτερα στο αριστερό άνω άκρο. Οι επαναλαμβανόμενες κινήσεις κάμψης–έκτασης και η παρατεταμένη στατική σύσπαση των καμπτήρων και εκτεινόντων μυών μπορεί να οδηγήσουν σε τενοντοπάθειες υπέρχρησης, μυϊκή κόπωση και μειωμένη αντοχή. Παράλληλα, έχουν αναφερθεί συμπτώματα συμβατά με σύνδρομα συμπίεσης περιφερικών νεύρων, τα οποία ενδέχεται να επηρεάσουν τον κινητικό έλεγχο και την ακρίβεια των δακτυλισμών.

Μυοσκελετική Καταπόνηση της Θωρακικής και Οσφυϊκής Μοίρας

Η πολύωρη εξάσκηση σε καθιστή ή όρθια θέση, συχνά χωρίς επαρκή εργονομική υποστήριξη, επιβαρύνει τη θωρακική και οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης. Η ασύμμετρη τοποθέτηση του κορμού και η ήπια στροφή προς την πλευρά του οργάνου μπορούν να προκαλέσουν μυϊκή ανισορροπία και αυξημένο μηχανικό φορτίο στη σπονδυλική στήλη. Με την πάροδο του χρόνου, αυτή η καταπόνηση ενδέχεται να εκδηλωθεί ως χρόνιος πόνος στη μέση ή στο θώρακα, επηρεάζοντας τη στάση και την αντοχή κατά την εκτέλεση.

Η σημασία της σωστής στάσης του σώματος με το βιολί

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, όταν το σώμα λειτουργεί σε μη ουδέτερες θέσεις για μεγάλα χρονικά διαστήματα, οι δυνάμεις που ασκούνται στις αρθρώσεις και στους μύες αυξάνονται σημαντικά, με αποτέλεσμα την επιβάρυνση του αυχένα, των ώμων και των άνω άκρων. Η σωστή ευθυγράμμιση του κορμού, η ισορροπημένη κατανομή του φορτίου και η ελεγχόμενη τοποθέτηση των άνω άκρων επιτρέπουν τη βέλτιστη μεταφορά της κίνησης στο όργανο, μειώνουν την περιττή μυϊκή ένταση και αποτελούν βασικό στοιχείο πρόληψης μυοσκελετικών διαταραχών κατά τη μουσική εκτέλεση. Οι βασικές παράμετροι περιλαμβάνουν:

Α. Κεφάλι και Αυχένας

Το κεφάλι πρέπει να παραμένει σε ουδέτερη θέση, με ήπια αριστερή κλίση ώστε να στηρίζει το βιολί, χωρίς υπερβολική κάμψη ή στροφή.
Παρατεταμένη πλάγια κλίση ή «καμπούριασμα» οδηγεί σε μόνιμη εντονότερη δραστηριότητα των μυών του αυχένα και πιθανή κόπωση.

Η βιβλιογραφία αναφέρει ότι ο αυχένας και οι ώμοι είναι από τις πιο συχνά επηρεαζόμενες περιοχές σε βιολίστες λόγω της στάσης που απαιτείται για το κράτημα του οργάνου (Rensing N, 2018).

Β. Ώμοι & Ωμοπλάτη

Οι ώμοι πρέπει να είναι χαλαροί και κατεβασμένοι, όχι ανυψωμένοι προς το κεφάλι.
Η πλάγια ανύψωση, ιδιαίτερα του δεξιού ώμου κατά το παίξιμο με δοξάρι, έχει βρεθεί ότι αυξάνει τις δυνάμεις που ασκούνται στη γληνοβραχιόνια άρθρωση και την καταπόνηση των μυών της ωμοπλάτης.

Ακριβώς επειδή η χρήση του δεξιού χεριού για το δοξάρι απαιτεί δυναμική και επαναλαμβανόμενη κίνηση, η σωστή θέση του ώμου και της ωμοπλάτης είναι κρίσιμη για την περιορισμένη ενεργοποίηση μυών και για μειωμένη κόπωση (Saffert AS, 2022).

Γ. Κορμός & Σπονδυλική Στήλη

Ο κορμός πρέπει να είναι ευθυγραμμισμένος με φυσική καμπυλότητα στη σπονδυλική στήλη.
Η υπερβολική θωρακική κύφωση μπορεί να μεταφέρει το φορτίο σε άλλες περιοχές, όπως στην οσφυϊκή μοίρα ή τους γλουτούς, μειώνοντας την αντοχή και επιδεινώνοντας την κόπωση.

Επιστημονικές ανασκοπήσεις δείχνουν ότι στατικές μυϊκές φορτίσεις κατά το παίξιμο σχετίζονται με την εμφάνιση πόνου, κυρίως σε επαγγελματίες που εξασκούνται πολλές ώρες καθημερινά.

Δ. Άνω άκρα – Ισορροπία μεταξύ στατικότητας και κίνησης

Η αριστερή άκρα χείρα και τα δάκτυλα πρέπει να βρίσκονται σε θέση που να ελαχιστοποιεί την υπερβολική κάμψη ή έκταση κατά το πάτημα των χορδών.
Το δεξί χέρι και ο καρπός πρέπει να βρίσκονται σε ουδέτερη νοητή γραμμή με τον αντιβράχιο, ώστε η κίνηση του δοξαριού να προέρχεται από τον ώμο και τον αγκώνα και όχι από υπερβολική στροφή του καρπού.

Η σωστή στάση σώματος στο βιολί δεν είναι απλώς μια σύσταση, αλλά αποτελεί τον πιο ουσιαστικό παράγοντα πρόληψης τραυματισμών και βελτίωσης της απόδοσης. Η εργονομική θέση που περιγράφηκε παραπάνω, συμβάλλει στη μείωση της περιττής μυϊκής φόρτισης, στη μεγαλύτερη αντοχή κατά την εξάσκηση και στην ελαχιστοποίηση του κινδύνου << μουσικών>> μυοσκελετικών διαταραχών.

Η σημασία της προθέρμανσης

Η προθέρμανση είναι το πρώτο και σημαντικότερο βήμα πριν από κάθε συνεδρία εξάσκησης ή μαθήματος (McCrary JM, 2016). Έχει ως στόχο:

Την αύξηση ροής αίματος στους μύες του αυχένα, ώμων, άνω άκρων και κορμού.
Την βελτίωση κινητικότητας αρθρώσεων και ευκαμψίας.
Τη μείωση μυϊκής έντασης και αίσθησης κόπωσης.
Την πρόληψη τραυματισμών και μυοσκελετικών διαταραχών.
Την βελτίωση της υποκειμενικής αντίληψης άνεσης πριν από απαιτητικές κινήσεις.
Την προετοιμασία των αρθρώσεων και των μυών, ώστε να ανταποκριθούν σε επαναλαμβανόμενες τεχνικές, όπως vibrato και γρήγορες κλίμακες.

Πρωτόκολλο προθέρμανσης για βιολίστες

Διάρκεια: 8–12 λεπτά

Συχνότητα: πριν από κάθε συνεδρία εξάσκησης ή πρόβας

Α. Ήπια κινητοποίηση & καρδιαγγειακή ενεργοποίηση (2–3 λεπτά)

Περίπατος σημειωτόν ή χαλαρό ανέβασμα/κατέβασμα χεριών.
Κυκλικές κινήσεις ώμων προς τα εμπρός και πίσω.

Β. Δυναμικές διατάσεις (3–4 λεπτά)

Αυχένας: Αργές πλάγιες κάμψεις και περιστροφές, χωρίς επιβάρυνση.
Ώμοι/ωμοπλάτες: Κάμψεις – εκτάσεις και περιαγωγές ώμων, ανύψωση ωμοπλατών / 10–15 επαναλήψεις.
Αγκώνες: Κάμψεις και εκτάσεις αγκώνα / 5–10 επαναλήψεις.
Βραχίονες & καρποί: Κυκλικές κινήσεις καρπού προς όλες τις κατευθύνσεις (10–15 επαναλήψεις), ανοιγοκλείσιμο δακτύλων με ήπια αντίσταση.

Γ. Στοχευμένες κινητικές ασκήσεις (3–5 λεπτά)

Αργές, ελεγχόμενες κινήσεις κρατώντας το δοξάρι πάνω στη χορδή χωρίς ένταση.
Εστίαση στην αίσθηση της κίνησης και στη «χαλαρή» χρήση ώμων και αυχένα.
Συνιστάται να μην παραλείπεται η προθέρμανση ακόμη και στις σύντομες συνεδρίες παιξίματος του οργάνου, καθώς το σώμα «θυμάται» την προθέρμανση σε επόμενες εξασκήσεις.

Ενδυνάμωση

Οι στοχευμένες ασκήσεις ενδυνάμωσης των μυών που υποστηρίζουν τον ώμο, τον κορμό και τα άνω άκρα, μειώνουν την καταπόνηση, βελτιώνουν τη σταθερότητα και προετοιμάζουν το σώμα για μεγαλύτερη διάρκεια εξάσκησης. Την ίδια στιγμή ένα πρόγραμμα άσκησης μειώνει τη συχνότητα, τη σοβαρότητα και την ένταση των μυοσκελετικών συμπτωμάτων που σχετίζονται με το παίξιμο (M Dimopoulou, 2024). Ενδεικτικά αναφέρεται παρακάτω ένα σύντομο πρόγραμμα, το οποίο περιλαμβάνει ασκήσεις για την κάθε μυϊκή ομάδα.

α) Ενδυνάμωση ώμων και ωμοπλάτης

Με τη χρήση λάστιχου, πραγματοποιείται τράβηγμα με τους αγκώνες δίπλα στο σώμα προς τα πίσω (10–15 επαναλήψεις × 2–3 σετ).
Σε όρθια στάση τοποθετούνται οι ωμοπλάτες πίσω και κάτω, με κράτημα 5–10 δευτερολέπτων.

β) Ενδυνάμωση αυχένα

Ισομετρική κάμψη/ έκταση: Πίεση του κεφαλιού προς τα εμπρός ή πίσω με αντίσταση της παλάμης 5–10 δευτερόλεπτα / 5–10 επαναλήψεις.
Πλάγια κάμψη κεφαλιού με ήπια αντίσταση για 5 δευτερόλεπτα.

γ) Ενδυνάμωση καρπού και αντιβραχίου

Κάμψεις και εκτάσεις καρπού / 10–15 επαναλήψεις × 2–3 σετ.
Ανοιγοκλείσιμο δακτύλων με τη χρήση λάστιχου / 10–15 επαναλήψεις × 2–3 σετ.

Οι συγκεκριμένες ασκήσεις βοηθούν την ευκολότερη χρήση των δαχτύλων του αριστερού χεριού, πετυχαίνοντας έτσι μεγαλύτερη αντοχή και σωστότερα πατήματα στις χορδές, ενώ την ίδια στιγμή μειώνουν και την καταπόνηση του δεξιού χεριού από το δοξάρι.

Διατάσεις

Η εφαρμογή τους έχει ως σκοπό την βελτίωση της ευλυγισίας, τη μείωση της έντασης και την πρόληψη μυοσκελετικών πόνων.

α) Αυχένας και ώμοι

Κλίση κεφαλιού δεξιά/αριστερά, με κράτημα 20–30 δευτερόλεπτα.
Στροφή κεφαλιού 45° και τοποθέτηση πηγουνιού προς το στήθος, για 20–30 δευτερόλεπτα.
Έλξη βραχίονα μπροστά στο στήθος, για 20–30 δευτερόλεπτα.

β) Κορμός

Οπίσθια κάμψη του θώρακα πάνω από καρέκλα ή ειδικό roller.
Κινήσεις σπονδυλικής στήλης πρόσθια και οπίσθια σε τετραποδική στήριξη / 10–15 επαναλήψεις

γ) Καρπός και δάκτυλα

Τέντωμα του καρπού με παλάμη προς τα άνω, με κράτημα 20–30 δευτερολέπτων.
Τράβηγμα δακτύλων προς πίσω ή πλευρικά για 10–15 δευτερόλεπτα.

Τεχνική Εξάσκηση και Φόρτος Εργασίας

Ορισμένες τεχνικές, όπως γρήγορο παίξιμο, vibrato , αυξάνουν το φορτίο στις αρθρώσεις και στους μύες (Stephanie Mann, 2023).

Επισημάνσεις κατά την πρακτική

Ξεκίνημα με αργές κλίμακες και σταδιακή αύξηση της ταχύτητας.
Συχνές παύσεις κατά το παίξιμο του οργάνου π.χ. 5 λεπτά διάλειμμα κάθε 25–30 λεπτά εξάσκησης.
Όχι στην αύξηση της έντασης πολύ νωρίς στη συνεδρία. Συνίσταται η σειρά: προθέρμανση → αργές τεχνικές → εντατικότερες τεχνικές → διατάσεις & ανάπαυση.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική υποστήριξη;

Αν εμφανίζονται εμμένοντα συμπτώματα (μούδιασμα, συνεχής πόνος, αδυναμία), είναι σημαντικό να απευθυνθείτε σε φυσικοθεραπευτή ή σε ιατρό με εμπειρία σε παθήσεις από επαναλαμβανόμενη καταπόνηση.

Συμπέρασμα

Τα επιστημονικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι ένα συνδυαστικό πρόγραμμα άσκησης με ενδυνάμωση, σωστή στάση, ευλυγισία και εργονομική εκπαίδευση, μπορεί να μειώσει την επίπτωση των τραυματισμών υπέρχρησης στους βιολίστες, να βελτιώσει τη λειτουργικότητα και να ελαττώσει την ένταση πόνου κατά την εξάσκηση και τις πρόβες (M Dimopoulou, 2024). Η ενσωμάτωση τέτοιων θεραπευτικών προγραμμάτων στη ρουτίνα του μουσικού μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο πρόληψης και θεραπείας. Η εκμάθηση και η εξάσκηση του βιολιού είναι μια μοναδική συνύφανση τέχνης και σωματικής δεξιότητας. Με τη συνειδητή προετοιμασία του σώματος, η εξάσκηση γίνεται πιο ασφαλής, πιο αποδοτική και πιο απολαυστική. Το σώμα και η μουσική γίνονται ένα και η μουσική πορεία μπορεί να εξελιχθεί χωρίς περιορισμούς από πόνο ή καταπόνηση. Γιατί, η φροντίδα του σώματος είναι η προϋπόθεση πάνω στην οποία οικοδομείται η μουσική δημιουργία!

Βιβλιογραφία

M Dimopoulou, S. D. (2024). Exercise as a means of preventing musculoskeletal problems in musicians, a systematic review. European Journal of Preventive Cardiology. doi:https://doi.org/10.1093/eurjpc/zwae175.387

McCrary JM, H. M. (2016). Acute Warm-up Effects in Submaximal Athletes: An EMG Study of Skilled Violinists. Med Sci Sports Exerc. doi:10.1249/MSS.0000000000000765

Moraes GF, A. A. (2012). Musculoskeletal disorders in professional violinists and violists. Systematic review. Acta Ortop Bras. doi:10.1590/S1413-78522012000100009

Rensing N, S. H. (2018). Musculoskeletal Demands in Violin and Viola Playing: A Literature Review. Med Probl Perform Art. doi:10.21091/mppa.2018.4040

Saffert AS, M. M. (2022). Biomechanical analysis of the right elevated glenohumeral joint in violinists during legato-playing. Technol Health Care. doi:10.3233/THC-219001

Stephanie Mann, H. M. (2023). Effects of different violin playing techniques on workload in forearm and shoulder muscles. Applied Ergonomics. doi:https://doi.org/10.1016/j.apergo.2023.103999

Visentin P, L. S. (2015). Unraveling mysteries of personal performance style; biomechanics of left-hand position changes (shifting) in violin performance. PeerJ. doi:https://doi.org/10.7717/peerj.1299

Επιμέλεια: Άννα Φράγκου